وهابیت
منوهای سایت
۱۳۹۱/۱/۲۴ ۹:۸     بازدید:۸۰۴       کد مطلب:۵۶۸۹          ارسال این مطلب به دیگران  

مفهوم شناسی و تاریخ سلفیه » سیر تاریخی سلفیه » نگاه تفصیلی » سرچشمه های اندیشه سلفیه در سده 3 ق

اهل سنّت

آیت الله سبحانی

 

 

نام فرقه‌هایی با کاربرد عام (عموم فرقه‌های غیر شیعی و غیر خوارج)، خاصّ (شامل فرقه‌های اشعریه، ماتریدیه، اهل حدیث و حنابله)، اخص (شامل اهل حدیث و حنابله). اصطلاح «اهل سنّت» از دو واژه «اهل» و  «سنت» ترکیب یافته است. «اهل» در لغت به معنای گروهی است که در امری از امور با هم شریک باشند مانند: «اهل بیت» که در پیوند خانوادگی، و «اهل اسلام» که در عقیده قلبی، شریک یکدیگرند.[1] به اهل سنّت،‌گاهی «سنّی» (منسوب به سنت) هم اطلاق می‌شود.

«سنّت» در لغت به راه و روش نیکو و پسندیده گفته می‌شود[2] «سنّة الله فی الذین خلو من قبل»؛ این سنت خداوند در اقوام پیشین است[3]، «طریقه الهی درباره کسانی که بیشتر بوده‌اند» و گاهی این واژه درباره مطلق راه و روش به کار می‌رود، هر چند پسندیده نباشد چنان که در حدیثی آمده: «و من سنّ سنّة سیّئة کان علیه وزرها ووزر من عمل بها»[4] : هر کس راه و روش بدی از خود به یادگار گذارد، علاوه بر گناه عمل خویش، در گناه عاملان به آن نیز، شریک می‌باشد.

«سنت» در میان علماء دو کاربرد دارد: یکی سنّت به معنای گفتار و کردار و سکوت پیامبر اسلام(صلّی الله علیه و آله و سلّم) در هر عملی که انجام می‌گیرد، و مقصود از گفتار، امر و نهی الزامی و غیر الزامی اوست، و امر و نهی الزامی را، وجوب و حرمت،‌ و غیر الزامی از هر دو را، ندب و کراهت می‌نامند».[5] دیگری «سنت» در مقابل «بدعت» است. عمل وکاری که قابل استناد به شریعت باشد، «سنت» و خلاف آن «بدعت» است چنان که امام علی(علیه السلام) فرموده است: «أحیوا السنّة و أماتوا البدعة»[6]: آنان سنت را زنده کرده و بدعت را میرانده‌اند.

تاریخ پیدایش اصطلاح «اهل سنت» چندان روشن نیست. از حدیثی که غزالی در «فضائح الباطنیة» نقل می‌کند، ‌به دست می‌آید که برای نخستین بار پیامبر اسلام آن را به کار برده است. مضمون بار پیامبر اسلام آن را به کار برده است. مضمون حدیث این است که ملت یهود هفتاد و یک گروه، و ملت نصاری هفتاد و دو گروه شدند، و امت من، هفتاد و سه گروه می‌شوند، یکی از آنها اهل نجات، و دیگران اهل آشتند، سؤال شد، آن گروه ناجی کیست؟! فرمود: «اهل السنة و الجماعة»،‌ باز پرسیده شده، سنت و جماعت چیست؟ فرمود: آنچه من و اصحاب من بر آن هستند.[7]

غزالی مأخذ حدیث را ذکر نکرده، و این روایت به همین نحوی که او یاد کرده در مصادر معتبر حدیثی موجود نیست، آری واژه «جماعت» زیاد وارد شده ولی جمله «اهل السنة و الجماعة» در کنار هم وارد نشده است. افتراق امت اسلامی در کتب روایی هست، ولی در مقام بیان ناجی، جمله «اهل السنة و الجماعة» در آنها نیست، فقط دو محدث، لفظ یاد شده را در تفسیر آیه «یوم تبیض وجوه وتسود وجوه»؛ در آن روزی که چهره‌هایی سپید و چهره‌هایی سیاه گردد[8]، از پیامبر و ابن عباس نقل کرده‌اند، سیوطی می‌گوید: پیامبر آیه را تلاوت کرد آن گاه فرمود:‌ اهل جماعت و سنت رو سفید و بدعت گذاران رو سیاه وارد محشر می شوند.[9]

ابن کثیر از ابن عباس نقل می‌کند سیمای اهل سنت و جماعت سفید، و سیمای بدعت گذاران و هوی پرستان سیاه می‌شود.[10]

تا آنجا که به دست آمده اصطلاح اهل سنت بدون کلمه جماعت، در اوایل قرن دوم، رواج پیدا کرده و عمر بن عبدالعزیز در رساله‌ای که در ردّ قدریه نوشته، آن را به کار برده است،‌ وی در خطاب خود به «قدریه» (طرفداران حریت انسان در گفتار و رفتار) می‌نویسد: «وقد علمتم ان أهل السنة کانوا یقولون: الاعتصام بالسنة نجاة و سیقبض العلم قبضاً سریعاً»: می‌دانید اهل سنت گفتند تمسک به سنت راه نجات است و علم و دانش به زودی جمع می‌شود.

تحدید مهفوم «اهل سنت» بستگی دارد به این که مقصود از «سنت» که به صورت «مضاف الیه» در آمده معین گردد، هرگاه واژه «سنت» معادل با طریقه و روش باشد، طبق اصطلاح رایج در میان عامه طبعاً مقصود، طریقه صحابه و راه و روش آنان است که مایه باز شناسی حق از باطل می‌باشد.

مثلاً راه و روش صحابه در صفات خبریه،‌ مانند «یدالله»، «عین الله» و «استواء بر عرش» این بود که ظاهر آیه را دست کاری نکرده و برای خدا، واقعاً دست و چشم، و برقراری بر عرش ثابت می‌کردند در حالی که روش دیگران در این مورد، تأویل این نوع صفات خبریه است، و این نوع آیات را از طریق کنایه و مجاز تفسیر می‌کردند.

ولی هرگاه مقصود از «سنت»، سنت رسول اسلام (صلّی الله علیه و آله و سلّم) که در گفتار و رفتار و امضای آن حضرت خلاصه می‌شود، باشد، طبعاً مقصود، اهل حدیث خواهد بود که در عقاید و احکام از حدیث الهام گرفته و برای رأی و قیاس فقیهان و قواعدی که در حدیث نیامده است ارجی نمی‌نهادند. از گفتار غزالی بر می‌آید که مقصود از آن همین مفهوم دوم است، او می‌گوید: یاران رسول خدا در موارد اختلاف، به جای پیروی از رأی و اندیشه خود، از پیامبر پیروی می‌کردند و او را حَکَم قرار می‌دادند و این گواه بر این است که حق، در پیروی از او خلاصه می‌شود نه از عقول و خرد.[11]

پیدایش مسائل نوظهور در جوامع اسلامی، گروهی را بر آن داشت که برای این مسائل پاسخ مناسبی تهیه کرده و این نقیصه را از فقه اسلامی بر طرف کنند، و چون پاسخ روشنی در کتاب و سنت نیافتند به قیاس و استحسان پناه بردند،‌ و این کار سبب پیدایش «مدرسه رأی» گردید، و در اواسط قرن دوم، که در رأس این گروه ابوحنیفه بود، سرعت بیشتری گرفت. در مقابل،‌ اهل حدیث که خود را «اهل سنت» می‌نامیدند از حدیث کنار نرفته، و در برابر این مسائل نو ظهور بی‌تفاوت بودند.

اهل حدیث پیش از ظهور احمد بن حنبل از اصول خاصی پیروی نمی‌کردند بلکه افرادی با گرایش‌های گوناگون تحت چتر «اهل الحدیث» گرد آمده بودند و در میان آنها، افراد مرجئی، ناصبی، قدری، جُهنی، واقفی، و متشیع زیاده دیده می‌شد و سیوطی اسامی آنان را در اثر خود آورده است.[12] ولی آن گاه که احمد بن حنبل در رأس اهل حدیث قرار گرفت، همگان را تحت عقیده واحدی که عقیده «اهل سنت» نامید در آورد و رساله‌ای در عقاید اهل سنت تنظیم کرد که بسیاری از بندهای آن، ردّ فرق دیگری است که در صحنه ظاهر بودند،[13] تو گویی عقیده اسلامی، یک سری اصولی است که روح آنها نقد عقاید دیگران است.

احمد بن حنبل در مسئله خلق قرآن در برابر معتزله مقاومت کرد و در رأس اهل حدیث قرار گرفت و اهل حدیث و یا اهل سنت در پیروان ابن حنبل خلاصه گردید، و متکلمان و خردورزان و هر کس که به نوعی بر عقیده اسلامی، با خرد استدلال می‌کرد، از چتر «اهل سنت» بیرون رفت. و از این اصطلاح، جز اصحاب حدیث به رهبری «احمد بن حنبل» چیزی به اذهان خطور نمی‌کرد.

در آغاز قرن چهارم اسلامی، ابوالحسن اشعری در مسجد جامع بصره از اعتزال توبه کرد و خود را پیرو احمد بن حنبل نامید.[14] و با برنامه ریزی خاصی به تنظیم عقاید سنت موروث از احمد، پرداخت، و توانست در میان گروهی از اهل سنت جای خاصی باز کند بالأخص آن گاه که کتاب «الابانة» را منتشر نمود که درست نسخه دومی از عقاید احمد بن حنبل است،‌ ولی در عین حال دیدگاه او با احمد، یکسان نبود، زیرا او از مکتب اعتزال توبه کرد نه از علم کلام و لذا کوشید در تألیف دوم خود «اللمَع» عقاید اهل سنت را با صبغه کلامی اثبات نماید، حتی رساله‌ای در لزوم بهره‌گیری از علم کلام نگاشت.[15]

بیشتر حنابله که لقب اهل سنت را ویژه خود می‌دانستند او را در حال حیاتش و حتی پس از فوت، به عنوان اهل سنت نپذیرفتند و لذا وقتی اشعری به بغداد آمد، و با «بَربهاری»، پیشوای حنابله سخن گفت و یاد آور شد که بر جبایی و پسر او ابوهاشم و بر یهود و نصاری و مجوس نقد نوشته‌ام، وقتی سخن او به آخر رسید بر بهاری گفت: من از سخنان تو چیزی نفهمیدم، و جز آنچه احمد بن حنبل گفته نمی پذیریم. روی این اساس «ابن حزم»،‌ ابوالحسن اشعری را دورترین فرد از اهل سنت معرفی می‌کند.[16] ولی به مرور زمان و بر اثر تبلیغ تربیت یافتگان مکتب او،‌ امامت اشعری برای اهل سنت جا افتاد و جز حنابله، همگان تحت ریاست او قرار گرفتند و لذا او در هر دو کتاب، خود را تنظیم کننده عقاید اهل سنت معرفی می‌کند.[17] و عبدالقاهر بغدادی که خود از اشاعره است پس از گفتگو در حدیث «افتراق امت به هفتاد و سه فرقه» می‌گوید: اهل نجات جز اهل سنت و جماعت فقیهان امت، متکلمان مثبتان صفات خبریه کسی نیست.[18]

سعد الدین تفتازانی نیز پس از مذاکره درباره افتراق امت می‌گوید: اشعری با استاد خود جبایی مناظره کرد و او و تلامیذ وی به ابطال مذهب معتزله پرداختند و به اثبات آنچه در سنت آمده و جماعت اسلامی آن را پذیرفته‌اند، همت گمارند، و لقب اهل سنت و جماعت را گرفتند.[19]

همزمان با اشعری،‌ ابو منصور ماتریدی سمرقندی در مشرق جهان اسلام با برنامه‌ای مشابه ابوالحسن اشعری ظهور کرد او که خود را «ناصر اهل سنت» خواند مکتبی را پی ریزی کرد که گرایش‌های عقلانی آن بیش از «اشعری» بود و سرانجام مکتب او مکتبی متوسط بین دو مکتب معتزله و اشعری قرار گرفت. بطّاش کبری زاده (م968) در مفتاح السعادة می‌نویسد:‌ پیشوای اهل سنت و جماعت در علم کلام دو نفرند: یکی حنفی و دیگری شافعی است، حنفی، ابومنصور،‌ ماتریدی، و شافعی شیخ سنت ابوالحسن بصری اشعری است.[20]

زبیدی می‌گوید: هر موقع اهل سنت گفته شود، مقصود، از اشاعره و ماتریدیه است.[21]

در آغاز قرن هشتم، احمد بن تیمیه (622ـ 728 هـ ق)، کوشید بار دیگر حنبلی‌گری را به نام اهل سنت احیا کند و بر تشبیه و تجسیم و جلوس خدا بر روی عرش بیش از حدّ اصرار ورزید ولی چون این نظریه را در محیط علمی مانند شام و مصر، مطرح کرد، از طرف دانشمندان سرکوب گردید، ولی پس از مرور سه قرن و اندی باز حنبلی گری، تحت لوای اهل سنت به وسیله محمد بن عبدالوهاب (1115ـ 1206هـ ق) مطرح گردید و چون او این افکار را در محیطی دور از فرهنگ مانند نجد مطرح کرد، توانست علاقه اعراب چادر نشین را به خود جلب کند و آن گاه اوج بیشتری گرفت که امیر سعود به یاری او شتافت وآن دو، حکومتی در نجد تشکیل دادند که اساس آن را افکار محمد بن عبدالوهاب تشکیل می‌داد.

گاهی اصطلاح اهل سنت بر همه کسانی که به نص در امامت عقیده ندارند و خلافت خلفای سه گانه را بر حق می‌دانند اطلاق می‌شود.[22] که در نتیجه همه گروه‌های اسلامی تحت آن اصطلاح قرار می‌گیرند،‌ جز شیعه امامی و زیدی و اسماعیلی که خلافت را از آن علی و فرزندان او می‌دانند.

نظریه: هرگاه مقصود از اهل سنت، کسانی باشند که از سنت‌های پیامبر پیروی کنند و به نقل و جمع و نگارش و عمل به آن در تمام عرصه‌ها بپردازند،‌ اختصاص آن به گروه خاصی اعم از حنابله، یا اشاعره و ماتریدیه، بسیار نابجا است بلکه تمام مسلمانان جهان، بالاخص شیعیان، اهل سنت بوده و آن را در تمام عرصه‌ها به کار می‌بندند، بلکه شیعیان به این عنوان، از دیگر گروه‌ها، اولی و احق می‌باشند، زیرا پس از رحلت رسول اکرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم)، نقل و کتابت حدیث در میان صحابه و تابعان تا یک قرن ممنوع گردید، و سر انجام عمر بن عبدالعزیز، خواست آن را از زاویه فراموشی، بیرون بیاورد.[23]

ولی پیشوایان شیعه، در نگارش حدیث پیش گام بوده، و خود و پیروان آنان حافظان سنت پیامبر، و سخنان ارزشمند او بوده‌اند، و نخستین کتاب حدیثی شیعه، کتاب علی(علیه السلام) است که به املای رسول خدا بوده است و پس از آن حضرت نیز در تمام اعصار، نگارش حدیث و نقل و مذاکره آن، بین آنان متوقف نگردیده است.[24]

 

 


[1] . مفردات راغب، ماده «اهل».

[2] . لسان العرب، ج13، ماده سنّ.

[3] . احزاب؛ 62.

[4] . مستدرک الوسائل،‌ج1، ص229، شماره 13956

[5] . النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، ج9، ص 409.

[6] . نهج البلاغه، خطبه 182.

[7] . فضائل الباطنیة، ص78.

[8] . آل عمران:106.

[9] . الدر المنثور، ج2،ص 291.

[10] . تفسیر ابن کثیر، ج1، ص398.

[11] . فضائل الباطنیة، ص78ـ 79.

[12] . تدریب الحدیث، ج1، ص328.

[13] . رسالة السنة، ص44ـ 50.

[14] . فهرست ابن الندیم، ص271؛ وفیات الاعیان، ج3،ص 285.

[15] . بحوث فی الملل و النحل، ج2،ص 51ـ 60.

[16] . الفصل فی الملل و النحل، ج2،ص 365.

[17] . الابانة فی اصول الدایانة، ص43، مقالات الإسلامین، ص350.

[18] . الفرق بین الفرق، ص318ـ 319.

[19] . شرح العقائد النسفیة، ص16.

[20] . مفتاح السعادة و مصباح السیادة، ج2، ص22ـ 23.

[21] . اتحاف السادة المتقین، ج2، ص8.

[22] . منهاج السنة، ج72، ص221.

[23] . صحیح البخاری، ج1،ص 27.

[24] . مصادر الفقه الإسلامی و منابعه، ص95.

 

 

منابع

الابانة عن اصول الدیانة، اشعری، علی بن اسماعیل، شبیر محمد عیسون، مکتبة دارالبیان، سوریه؛

الاتحاف، شافعی، عبدالله بن محمد، شبراوی، مصر؛

بحوث فی الملل و النحل، سبحانی، جعفر، مؤسسه امام صادق (علیه السلام)، قم؛

تفسیر القرآن، ابن کثیر دمشقی، اسماعیل، دارالاندلس، بیروت، 1416ق؛

الدرالمنثور، سیوطی، جلال الدین، داراحیاء التراث العربی، بیروت 1421؛

شرح العقائد النسفیة، تفتازانی، سعد الدین، مطبعه مولوی، محمد عارف، 1364ش؛

صحیح بخاری، بخاری، محمد بن اسماعیل، دارالکتب العلمیة، بیروت. الفرق بین الفرق، بغدادی، عبدالقاهر، دارالمعرفة، بیروت، بی‌تا؛

الفصل فی الملل و النحل، بغدادی، دارالمعرفة؛

فضائح الباطنیة، غزالی، ابوحامد محمد، به کوشش عبدالرحمن بدوی، دارالکتب الثقافیة، کویت، 1964م؛

فهرست ابن ندیم، محمد بن یعقوب، بی‌تا؛ لسان العرب، ابن منظور، محمد بن مکرم، دارالصادر، بیروت؛

المفردات اصفهانی، راغب المکتبة المرتضویة، 1362ش؛

مقالات الاسلامیین، اشعری، علی بن اسماعیل، داراحیاء التراث العربی، بیروت؛

منهاج السنة، ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم؛

النهایة فی غریب الحدیث والأثر، ابن اثیر، مبارک بن محمد، مؤسسه اسماعیلیان، قم، 1361ش؛

نهج البلاغة، سید رضی، مترجم محمد دشتی، انتشارات صحفی، قم، 1379ش؛

وفیات الاعیان، این خلکان، شمس الدین احمد بن محمد، دارالثقافة، لبنان.

 

 

منبع: دانشنامه کلام اسلامی، ج1، آیت الله جعفرسبحانی، قم، 1387ش.




نظر شما درباره این مطلب
نام :
ایمیل :


کد موجود در تصویررا وارد نمایید:
     
 
به اشتراک گذاشتن/ایمیل/بوک مارک این مطلب





بالا